Yoksa anneannem ünlü bir aktris mi? (15.12.2012-Agos)

Kimi zaman iki tane anneannem varmış gibi gelirdi bana. Tamam, biri hep yanımda, gerçekten dokunabildiğim ve o bana dokunduğunda kendimi inanılmaz huzurlu hissettiğim kadın, diğeri ise televizyonu açınca sık sık gördüğüm. Hiç ‘kuzucuk’u olamadım onun. Daha kendimi anlamayacak kadar küçüktüm o sıralarda. Öldüğünü bile bilmiyordum, büyüyünceye kadar. Benim için o da bayağı bir anneanneydi. İşte onun gibi kısa boylu, tombiş... Al işte baş örtüsü bile onun gibi bağlanmış. Şizofrenik bir hayal mi benimkisi, yoksa anneannem ünlü bir aktris miydi?

Adile Naşit, Adile Özcan adıyla 16 Haziran 1930’da İstanbul’da doğdu. Annesi Kantocu Amelya Hanım, babası ise Abdülhamit’i bile güldüren adam “Komik-i Şehir” Naşit Bey idi. Naşit Bey aslında Leman Hanım’la evliydi ya, kaptırdı gönlünü Kemani Yorgo Efendi’nin kızı Amelya Hanım’a. Bir şekilde ikna etti Amelya Hanım’ı evliliğe. Önce Selim dünyaya geldi, çok geçmeden de Adile. Daha kendini bilmezken koşturuyordu fuayede. İlk kelimeleri babasının canlandırdığı karakterler Surpik ve Haçik, ben söyleyenlerin yalancısıyım.

Daha ne yapacağına karar vermediği bir yaşta, 1943 senesinde babasını kaybetti Adile Naşit. Hayatını değiştiren yegane ölüm bu olmasa da, ilkiydi. Madem babası olmayacaktı hayatta bundan sonra, kendisi pekala onun yerini alabilirdi. Önce tiyatrocu olmaya karar verdi ya, öyle her isteyeni kapıdan içeri almıyorlar. Babası ‘maskaram’ diye severdi ama evdeki maskaralık tiyatroya yetmiyor. Kasımpaşa’da bir konfeksiyon atölyesinde işe girdi. Girdi de, aklı gitmişti bir kere tiyatroya, öyle hemen vazgeçmek olmaz.

Bir gün tesadüfen gittiği İstanbul Şehir Tiyatrosu’ndan Adile Naşit sahne adıyla ayrıldı. Allem etmiş kallem etmiş, tiyatrocu olmayı başarmıştı, hem de on dört yaşında. İstanbul Şehir Tiyatorsu’nu, Muammer Karaca, Naşit ve Gazanfer Özcan Tiyatroları izledi.

Hayatını oyunuyordu, hep duygularını da katıyordu işe. Bu yüzden tiyatroculuğu hiç bırakmadı ama babası demişti bir kere, “vakıa sahnede halkla karşı karşıya durmaktan zevk alırım amma, film daha rahat ve halk üzerinde tesiri de daha iyi.” Babasının sözlerini kendine görev addetmiş olacak, ilk 1947’de Yara filmiyle 40 yıl sürecek bir yolculuğa adım attı. 1970’e kadar tek tük filmlerde yeralsa da, 1970 ile 1987 arasında yetmişten fazla filmde rol aldı. En çok Hababam Sınıfı’ndaki kahkahaları, Şabanoğlu Şaban’daki tavukumsu ağlaması ya da Neşeli Günler’deki turşu suyu tartışması kaldı akıllarda. 1976 yılında İşte Hayat ile Altın Portakal kazandı.

Filmleri ne kadar ağlatsa da, bazen hafif bir tebessümle, çoğu zaman da kendisini taklit eden sürekli kahkahalarla bitiyordu ama hayatı pek mutlu olmadı. 1950 yılında Karaca Tiyatrosu’ndan Ziya Keskiner’e aşık oldu Adile Naşit. Keskiner, bir akşam tiyatro çıkışı onu yemeğe davet etti. Ağa Camii’ne paralel sokaktaki Stadt Hamburg restoranında Keskiner’e göre Alman bonfilesi, Naşit’e göre bildiğin kaşarlı köfte eşliğinde evlenmeye karar verdiler. Mutluydular. İki yıl sonra güzel gözlü Ahmet dünyaya geldi. Ama kalbi delikti Ahmet’in. 1966 yılı, hem de kendi doğum gününde Ahmet’i aldı Adile Naşit’in kollarından. O gün karar verdi, bir daha doğum günü kutlamamaya.

Belki de bu yüzden olacak yarım kalan sevgisini çocuklara verneye çalıştı hep. Hep bir anne yada anneanne oldu. Bugün otuzlu yaşlarında olup da, onun kuzucuğu olmayan kişi pek azdır. Ama hayat ona hep adaletsiz davrandı. 1987 yılında bağırsak kanseri olduğu anlaşıldı. Bir süre kendisinden saklansa da, anlıyordu olan biteni. Çok sevemeden yanından ayrılanları yakalamak için acelesinden olsa gerek, o da gitti, daha çok fazla güldüreceği insan varken.

Batan Çıkan bir Ertem Eğilmez (1.3.2014-Agos)

Yüzden fazla kere izlemiş olabilirsiniz ama hâlâ bir şekilde karşısına geçip bilmem kaçıncı kez Hababam Sınıfı izlediğinizde, replikleri ezbere bile bile katılarak gülüyorsunuz, değil mi? Yunus Kaptan’ın bıkmadan usanmadan tekrar ettiği “Hızır idi, Yunus idi” repliğini her duyduğunuzda, omuzlardan başlayıp farazi horon duruşuna geçiyorsunuz, değil mi? En sevdiğiniz şarkılardan biri Kemal Sunal’ın ağzından Mavi Boncuk mu? En büyük korkularınızdan biri, Şener Şenvari bir gecede saçlarınızın beyazlaması mı? Geçen hafta doğum günü anısına Google, Hababam Sınıfı doodle’ı hazırladığında ilk işiniz Ertem Eğilmez filmleri indirmek oldu, haksız mıyım?

IMDb’de en yüksek oya sahip filmlerden biri olmasına rağmen, politik oyunlarla(!) listeye girmeyen filmlerin sahibi Ertem Eğilmez, 1929 yılında Konya’da doğmuş. Gençlik yıllarında, bugünkü gibi sinema okullarının eksikliğinden olsa gerek, yönetmen olmanın ne olduğunu da pek bilmiyormuş. Hele hele bunu meslek olarak yapmayı aklından bile geçirmiyormuş. Konya’daki orta öğrenimden sonra, İstanbul Üniversitesi’nde iktisat okumuş. Her başarılı iktisatçının da yapacağı gibi bir bakkal dükkânı açmış. İşler yolunda gitmeyince, 1950’lerin favori işi yayıncılık yapmaya başlamış. Refik Erduran ile beraber Çağlayan Yayınevi’ni kurmuş. Aynı zamanda Tef namlı mizah dergisini çıkarmaya başlamış. En büyük süksesini Kemal Tahir’e mi çevirttikleri, yoksa onun mu çeviriyormuş gibi yaparak yazdığı Mayk Hammerkitap serisiyle yapmış.

Her nasıl olduysa, bu işten bile alınların akıyla batarak çıktıktan sonra. Türkiye’nin ilk girişimcilerinden biri olmaya karar veren Eğilmez, Almanya’da mı gördüğü langırt masalarını, Türkiye’ye getirtmeye başlamış. Bu işte de (neyse ki) tutanamayan Eğilmez, son durağı olan yönetmenlik ve yapımcılık mesleğine 1961’de Efe, 1964’te Arzu Film’i kurarak başlamış. İyi de yapmış.

Hakkındaki binlerce efsane arasında, sette sert ve uzlaşmaz olduğuna ama dışarıda utancından çorap almaya bile gidemediğinden, Ayşen Gruda’yı sete ayak işleri yapması için 15 gün boyunca çağırdıktan sonra, ancak kamera önüne koyduğuna kadar ikilikler var. Belki de, bundan olsa gerek filmlerindeki ani dönüşler, ikircikler, zıtlıklar…

Anlatanların yalancısıyım, bir gün Münir Özkul’la birlikte zoraki bir söyleşiye katılmış Eğilmez. Zaten ortam ağır ve sıkıcı, bunaltıdan bir köşeye çekilmiş, ağır ağır da bir cigara sarmış, tüttürmeye başlamış. O sırada konuşma yapan devletin ağır toplarından vali, uyarmadan edememiş: “Biraz ayıp olmuyor mu beyefendi?” Eğilmez’in zaten canı burnunda, bir de bu laf gelince daha da sinirlenip bağırmış: “Vali bey, Vali bey. O kadar seviyorum ki bu mereti, götüme sokasım geliyor!”

Favorileri oyuncuları başta arasında Adile Naşit olmak üzere, Münir Özkul, Ayşen Gruda, Kemal Sunal, Halit Akçatepe, İlyas Salman ve Şener Şen var. Onlar mı Eğilmez’i büyüttü, Eğilmez mi onları belki de sorulmaz ama kesin olan hep beraber çocukluğumun güzel geçmesini sağladılar. Biraz geç de olsa, doğum günün kutlu olsun Ertem Eğilmez!

Tesadüfen Paul Auster (8.2.2014-Agos)

Kendimi sürekli takip ediliyormuş gibi hissediyorum. Önce yalnızca biraz dinlenmek için oturduğum kafede, sanki benim bulmam için kasten yere düşürülmüş, yok yok bildiğin özenle konulmuş gibi duran bir kartvizit var. Üzerinde sadece bir isim, Daniel Quinn ve telefon numarası. Kim bu Quinn? Ne zannediyor kendini? Öyle sıfatsız kartla herkesin onu tanıması gerektiğini mi? Kartı cebime koydum. Belki son zamanlardaki gariplikleri açıklamaya yardımcı olur diye. Sonra bu his. Her evden çıktığımda kapı aralığında, aralık olan yazı odası penceresinde, otobüsün otomatik kapısında bir anda var olan sonra yavaş yavaş kendini unutturan bir çift göz.

Daha dün sabah, uyandım, yataktan kalktım. Bir anda her tarafımı buzla ovuyorlarmış gibi soğuk çarptı. Cam açık kalmış, kapattım. Koridora çıktım. Yürüdüm ve daire kapısının açık olduğunu fark ettim. Salona girdiğimde karşımdaki koltukta oturan uzun yüzlü, güçlü çeneli adamı fark ettim. Saçlarını arkaya taramıştı. Delip geçmek istercesine gözlerini bana dikmişti. Tam ağzımı açacaktım ki, yeniden uyandım. Su içtim. Her şeyin bir tesadüf olduğunu öğrendim.

Rüyamda gördüğüm, Paul Auster’ın bütün kitaplarına koyduğu dik bakışlı portresiydi. Vücudunu ben uydurmuşum. Auster, 1947 yılında Newark’ta doğdu. Ama Manhattan ve Brooklyn daha çekici gelmiş olacak, nadiren geri döndü. Annesin adının Queenie olması ile en sevdiği kahramanının adının Quinn olması arasında Freudyen bir kompleks bulur muyuz, buna değer mi bilmem. Romanlarında en çok kullandığı şehir New York’la, Columbia Üniversitesi’ne adım atmasıyla tanıştı. Ay Sarayı’ndaki gibi eşya taşıma kutularını minimalist ev mobilyalarına dönüştürdüğü rivayet edilse bile, bu konu ile ilgili konuşmayı çok sevmedi.

1970 yılında Columbia’da okuduğu Fransız edebiyatının romantizmine kapılıp Paris’e taşındı. Her ne kadar zamanının çoğunu Fransızcadan İngilizceye çeviriye harcadığını iddia etse bile, Pigalle’den ve Montmartre’ın köhne mezar taşlarından çok uzak kalmadı. Hiçbir şey yapmamak için gittiği Fransa’da, amacına ulaştı. Daha da fazla bir şey yapmamak için, Paris’te tanıştığı Amerikalı bir çiftin güneydeki evlerine bekçilik yapmaya gitti. Orada ne kadar yaşadığını kendisi bile hatırlamadı. 1974 yılında ABD’ye döndü. 18 roman, 3 şiir kitabı, 5 senaryo, 10’dan fazla deneme ve otobiyografi yazdı. Hepsinin de aynı hikâye olduğu söylenir.

Kitaplarındaki karakterlerin adının annesinin adından türetilen Quinn ya da Paul Auster olması da tesadüfün daniskasıdır. Buna rağmen her zaman kendi hikâyesini anlatmaz Auster, daha çok yaşadığı anların hikâyesidir romanları. Bu anların tesadüflerle birbirine bağlanması, onu en çok çeken. Bu yüzdendir, yerde bulduğu sigara kutusunun, çöpten çok, kanıt gibi görünmesi ona.

Aksiyonsuz polisiyelerin, dibe vurmanın ve dipten aynı şeyi tekrar tekrar yaparak çıkmanın hikâyesini anlatır Auster. Yolculukları gerçektir, ancak dışa doğru olmaktan çok içe doğru yapılır. Karakterleri zorunda kalmadıkça diyalog haline geçmezler, onun yerine bakarlar; çevrelerine, ayrıntıya, içlerine…

Hâlâ New York’ta yaşıyor. Hâlâ bazen bir kırtasiyeye uğrayıp bir defter alıyor. Hâlâ odasına kapanıp yazı yazıyor. Arada sırada sokaklarda gezinip bir şeye uzun uzun bakarken görülüyor...

Her devrin insanı olarak Noel Baba (21.12.2013-Agos)

Kırmızı kadifeden kürkümsü takım kuru temizlemeden yeni geldi. Parlak hediye paketleri çantada... Şapkanın beyaz ponponu pofuduk. Sakal soigneusement negligé [dikkatlice dağınık]. Altın tokalı siyah kalın kemer hazır. Arabanın kızakları cilalandı. Rudolf’un kırmızı burnu yerinde. Bir gecede 1 milyar çocuğa hediye dağıtma maratonu başlıyor. Ho Ho Ho! Mutlu Noeller!

Aslında dünyanın belki de en yaşlı insanının hikâyesi bu; kimlik ve isim değiştirmelerle ülkeden ülkeye giden, moda dünyasını yakından takip eden, kimi zaman seçtiği canlı renklerletrendsetter olan, bazen kölecilikle suçlansa bile nasılsa hep aklanan, çocukların şüpheyle baktığı ama gördükleri zaman suratlarındaki sırıtışa hâkim olamadıkları, her daim yetmiş yaşında hep sevecen, çoğunlukla obur, beyaz saçlı, sakallı, kırmızı montlu Noel Baba’nın fantastik hikâyesi...

Rivayet odur ki, Noel Baba 15 Mart 270 yılında bugünkü adıyla Demre olarak bilinen Myra’da Nikolaos adıyla doğmuş. Ailesinin Karun kadar zengin olduğunu, babasının fabrikatörlere has korkunç kahkahalar attığını rivayet edenler var. Hediye dağıtma hevesi bu zenginliğin verdiği utançtanmış. Şimdilerde bu utanmadan eser yok mu ne? O zamanlarda başlamış insanlara gizlice, tanınmayacak kostümler içinde hediyeler dağıtmaya; ayakkabıların içinden çıkan altın sikkelerden tutun, tuzda saklanmış domuz butlarına kadar çeşitli hediyeler bırakmış kapıların saçaklarına, şöminelerin yanına. Bu hediyelerin karşılığını da mutfağa dalıp aşırdığı kurabiyeler, götürdüğü kadeh kadeh şaraplarla alıyormuş kendince.

Bu gizemli kişilikten etkilenen Kilise, önce derin soruşturmalar sonucu Nikolaos’u yakalar. Korku içinde ceza bekleyen Niko kendisine azizlik mertebesinin verilmesiyle rahatlar, çevresinde herkesin kendisini Saint Nikolaos diye çağırdığını duyunca da göğsü kabarır.

Artık Demre kendisine küçük gelmeye başlayan Saint Nikolaos, bulduğu ilk gemiyle demir alır Antalya’nın kavurucu sıcağında. Geldiği ilk liman Bari olacaktır. Sadece hayatı değil, ismi de değişerek San Nicola olur. Kimi çocuklara söylemesi zor gelmiş olacak ki, çoğu zaman Santa Claus diye de anılır. İtalya’da çok durmayan Santa yine gemiyle önce İspanya’ya oradan da Amsterdam limanına doğru yol alır.

Amsterdam limanında, kurabiyeye olan düşkünlüğü bilindiği için zencefil kurabiyeleriyle karşılanır. İlk iş pasaportunu değiştirir, ismini de Sinterklaas olarak kaydettirir. Bakar ki Amsterdam’daki refah oranı yüksek, fakir bulmak zor, olanlar da sosyal devlet korumasında... O da kendine sekiz ren geyiği bir de kızaklı araba bulup o baca senin bu baca benim gezerek çocuklara hediyeler dağıtmaya başlar.

Bu misyonunu günümüze kadar sürdüren Noel Baba’nın, son yüzyılda Coca Cola ve Walt Disney sponsorluğunda önce sahne adını Noel Baba koyarak, Kuzey Kutup dairesinde aldığı dev arazilerle endüstriyel hediye üretimine başladığı, franchise yöntemiyle her ülkede irili ufaklı şubeler açtığı rivayet edilir.

Ben dedikoducuların yalancısıyım; en son İstanbul’da çeşitli evlere pencereden halat merdivenlerle tırmanmaya çalışırken görülmüş. Eli kulağındadır, yakında size de gelebilir.

Καλά Χριστούγεννα! Şınorhavor Surp Dzınunt! Merry Christmas! Yaldo Brikho! Mutlu Noeller! Joyeux Noël!

Derbeder bir Aznavour (11.1.2013-Agos)

Karartılmış kocaman sahne üzerinde tek noktaya düşen parlak beyaz ışık. Tam ortasında da, siyah gömlek pantolona rağmen ışıl ışıl parlayan adam. Yaslanmış mı ne? Baksana elleri titriyor sanki heyecandan. Saçları bembeyaz olmuş, bedeni ise buruş buruş. Kaç yaşında şimdi? Seksen yedi. Yok yok seksen sekiz olacak. Görüntüye bakınca korkuyor insan. Ya bu konseri çıkaramazsa ne olacak? Ama o buruşukluğun içinden, gencecik, billur gibi bir tenor ses çıkıyor. İlk iki şarkıda biraz tutuk olsa da, sonra adeta gençliğini yeniden bulmuş da, Rue du Buci’de fink atan 20’lik delikanlı gibi havası yerinde. Seyirciye kimi zaman boş, çoğunlukla hüzünlü, ara sıra muzır ve bazen de çapkın bakışlar atarak, billur gibi sesiyle söylüyor bütün şarkılarını. Kim bilir, belki seyirci arasında görmek istediği, bir türlü bulamadığı insanları arıyor.

Hani nerde, ne zaman söyleyecek derken, finalden hemen önce derbeder La boheme’in notaları dökülüyor sahneden. Yok bulamayacak Aznavour, bir daha o günleri. Gençliğini geçirdiği sokakları hiç hiç tanıyamayacak. O beyaz mendil yerden kalkmayacak belki ama mikrofonu tutan kırışmış elleri gençleşmese bile siyah takımı hala jilet gibi, sesi ise harikulade.

Charles Aznavour, 22 Mayıs 1924’de Paris’te Rue Monsieur-le-Prince’de dünyaya geldi. Babası Mişa (Michael) Ahıska’dan, annesi Gnar ise Adapazarı’ndan kendilerini nedense ‘kaçarcasına’ Paris’e atmışlardı. Aslında Amerika’ya gideceklerdi. Vize bekliyorlardı ama olmadı Paris’te kaldılar. Babası ilk Paris’e geldiklerinde, lokantalarda şarkı söyleyerek geçinmeye çalışıyordu. Sonra Le Caucase ismiyle kendi restoranını açtı. Aznavour ilk şarkılarını daha dokuz yaşındayken, dünya nufüsünün yüzde doksan yedisinin daha doğmadığı zamanlarda bu restoranda söylemeye başladı. Hemen sonrasında okulu da bıraktı. Gezici tiyatrolarla takıldı bir sure, Paris’te şarkı söyleyebileceği her deliğe girdi.

Karnını doyuruyordu ama yetmezdi ki, bu ses daha iyilerine layık. Beklediği çıkışı biraz da şansının yardımıyla Edith Piaf’la yakaladı. Aznavour’daki yeteneği farkeden Piaf, 1947-48 senelerinde yaptığı Amerika ve Kanada turuna Aznavour’u da çağırdı. Çok beğenildi Aznavour, çok sevildi, çok da ağlattı ama sonunda ünlü olmayı da başardı. Ünlü olmanın çok zor olduğu bir dönemde…

Tenor, tonal gölgelenmiş baritona kaçan kendine has sesi sayesinde, herkesin en az bir kez şarkısını dinlediği bir sanatçı haline geldi. Binden fazla şarkı yazdı, yüzden fazla albüm için. Sürekli aşkı kovaladı, şarkılarında buldu mu sonunda bilinmez. Fransızca, İngilizce, Ermenice, İtalyanca, Rusça, Almanca ve Portekizce şarkılar yazdı. Çoğunlukla “o”nu aradı Paris’te, Londra’da, Venedik’te bulsa da zaman zaman, aradığını ellerinden kayıp gitmesine izin verdi. Böylesi daha iyiydi. Hep mutsuz numarası yapsa da, aslında çok mutluydu. Melankoli ve derbederlik iyi geliyordu damarlarına.

Artık şarkı yazmıyor eskisi kadar. Paris’den Cenevre’ye taşındı. Venedik’e de uğramıyor eskiden olduğu gibi. Ermenistan İsviçre Büyükelçiliği ve Birleşmiş Milletler Daimi Temsilciliği görevlerini üstlendi. 2004’te Chirac’ı destekledi, 2012’de Sarkozy’yi. Birini kazandı, birini kaybetti ama yine de geri dönmedi Paris’e. Neyse ki, hala konser vermeye devam ediyor. Sen söylemeye devam et, biz yine içeriz “sağlığına,” “hayatına,” “şerefine”!

Vasatı Övenler I: Bedri Baykam (22.12.2012-Agos)

Birkaç yıl önce... Nişantaşı’nın en karanlık köşelerinden birine düşen bölge... Alt yol yeni açılmış. İstanbul Kongre Merkezi tadilattan yeni çıkmış, tiril tiril. Hazır takım elbiseli, şık giyimli kalabalığı karşılamaya. Hava boğucu. Sıcaktan değil, Kasım’ın sonunda hava kaç derece olacak? Parfüm kokusundan. O kadar keskin ve ağır ki koku, içerdeki Contemporary Istanbul sanat eserleriyle de karşılaşınca ne olduğunuzu şaşırıyorsunuz. Yok, eserlerin inanılmaz kötülüğünden değil. Ortalamaya yakınlar genel olarak, vasatın üstünde birkaç parça da var ama nasıl olsa vasata methiye şeklinde hazırlanmış pazar sergisi. Esere bakmaya çok gerek yok, isme baksan yeter, cüzdanında hâlâ kart yerine para taşıyorsan şişkinliğine de bakabilirsin. Ne de olsa rengimiz her zaman yeşil, tuvale renk katmaya ne gerek var değil mi Bedri? Ne de olsa imzan getirecek sana yeşili. Pardon? This has been done before! Yes, indeed de Bedri bu da daha önce söylendi be!

Bedri Baykam 1957 yılında Ankara’da doğdu. Annesi Yüksek Mimar Mühendis Mutahhar Baykam, babası da dönemin ‘muhalif’ partisi CHP milletvekili Dr. Suphi Baykam. Küçük Bedri sokakta çok oynamadı. Oynayacak çocuk nerden bulacak milletvekili lojmanlarında. Her yer kravatlı adam kaynıyor. Ne yapsın, o da onlara yaranmaya çalıştı. Aldı annesinin kara kalemlerini, boyalarını başladı iki yaşında resim yapmaya. Annesi kaçırır mı oğlunda gördüğü bu ışıltıyı. Anladı hemen harika çocuk olacağını Bedri’nin. Kolay değil Ankara’da göz önünde olan 17 çocuk arasında harika olmak. Böylece ilk sergilerini açtı harika çocuk Bedri daha altı yaşındayken, Ankara’da, Bern’de ve Cenevre’de.

Küçük Bedri hep çizerdi kara kalemle güzel kadın yüzleri çizerdi annesine bakarak. Babasını çizerdi. Sonra kovboylar çizerdi silahlarıyla atlarıyla. Harika mıydı resimleri? Bilinmez. Ama öyle demişti çevresindekiler ona. Harika çocuktu o. Sonra ergenliğe girdi Bedri. Deniz Gezmiş’i çizdi. Kahrolsun Emperyalizm’i çizdi. Polisi de çizdi, göstericiyi de...

Sonra büyüdü Bedri. Ah keşke hiç büyümeseydi Bedri! Önce Paris’e yerleşti Bedri. Sorbon’a gitti, işletme ve ekonomi okudu. Burada başladı nü resimler çizmeye. Sonra baktı Paris eski Paris değil, 1980’de Amerika’ya yerleşti. O arada ne çizdi ne çizmedi, ama bol bol tenis oynadı Bedri. Sonra kolejli sanatçı olmaya karar verdi. California College of Arts and Crafts’a girdi Bedri. Orada ilan etti kendini yeni-dışavurumculuğun öncüsü diye. Ne kadar öncü oldu ne kadar tekrar etti bilemedi Bedri. This has been done before Bedri.

1987 yılında, tam da zamanında, yurda döndü Bedri. Kimi zaman çizmeye devam etti ama çoğu zaman kesip yapıştırdı Bedri. Ara ara politikaya atılırmış yapıp geri çekildi Bedri. Aman korkutma bizleri Bedri!

Küçükken kirli ellerini pantolonuna sürdü Bedri. Tarihi yarattığını iddia edecek Bedri, kimi zaman da düzeni korkuttuğunu, bazen küçük küçük yaramazlıklar yaptığını. Aslında düzen oldu Bedri, düzenin dışına çıkamadı. Sadece vasatla oynadı Bedri. Vasata övgüyü sanatı haline getirdi Bedri. Sonra büyüdü Bedri, baktı ki sanat kasada duvarda durduğundan daha iyi duruyor. Parayı tuvalet kağıdı olarak kullanmaya karar verdi. Bir de slogan buldu kendine havalı: Play it safe, invest in Bedri. [Sağlamcı Olun, Bedri’ye yatırım yapın.] Keşke hiç büyümeseydi Bedri.

Yıldız olmayan biri olarak Şevket Altuğ (8.12.2012-Agos)

Kafamda iki titrek imge var. Birincisinde, Karadenizli kaptan (her kaptanın yapması gerektiği gibi) elinin ayası yere bakacak şekilde alnına dayayıp uzaklara bakıyor, açık denize doğru. Ona yaklaşan iki tayfanın selamı üzerine başlıyor anlatmaya sülalesinin hikayesini. O doğunca aile karışmış. Büyük amca, küçük yenge, ortanca hala, bütün hısım akraba sanki dünyanın meselesiymişçesine kavgaya tutuşmuş bir horon eşliğinde, bu uşağın adı ne olcak diye.

İkincisinde ise yaşlanmış bir adam, mezun olduğu lisenin arnavut kaldırım yolundan giriş kapısına doğru yürüyor. Titriyor bacakları yaşlılıktan olacak. Bir arkadaşının koluna girmiş zar zor ilerlemeye çalışıyor. İlk titreme ne kadar ustaca ise, ikincisi bir o kadar beceriksiz. Belli rol yapmıyor artık.

Şevket Altuğ, 1943 senesinde Balıkesir’de doğdu. Hani çocukluktan tiyatrocu olmak isteyen hayalperestler vardır. Altuğ onlardan mı bilinmez ama çok da düş dünyasında yaşamadığı daha lise yıllarından belliydi. 2010 senesinde ayakları titreyerek geçtiği arnavut kaldırımdan, 1950’lerde koşarak gidiyordu belki de. Böylece çok küçük yaşta çıktı sahneye, Galatasay Lisesi Tevfik Fikret Salonu’nda. Sonra da 1970’lere kadar pek inmek istemedi.  Önce Arena Tiyatrosu’nda yer aldı İstanbul’da, sonra yolu Ankara’ya düştü. Ankara Sanat Tiyatrosu’nun ilk spotunu o taktı. İlk kez orada oynama şansı buldu Godot’u Beklerken’i. Sonra İstanbul’a geri döndü. Dostlar Tiyatrosu’nun kuruluşunda yer aldı.

Tiyatroda oynarken hiç meşhur olmadı Şevket Altuğ. Belki de ben yanlış söylüyorumdur. Meşhur olmak istemedi. Onun için kişiler önemli değildi, oyun önemliydi. En bencilce yaptığı hareket ise oynadığı rolü kendi üzerine yapıştırmayı iyi becermesi, hatta kendini unutup rolünün halini almasıydı. Çok kişi için söylenmiştir ama Altuğ daha 20’li yaşlarından itibaren usta bir tiyatrocuydu.

Kendi pek söylemese de, uzaktan uzaktan izlese de, aslında hep bir yandan bir sinema filminde oynasam nasıl olur diye düşünüyordu. Boşuna değil, lisenin arka bahçesinde kurulan film setinde Efkan Efekan’la çaktırmadan boy ölçüşmesi. Kolay değil. Sinema uzun boylu yakışıklı aktörlerin alanı. Neyse ki boydan kurtardı da, adımını attı sinemaya.

Sinemaya da hep tiyatro gibi baktı, önemli olan kendisi değildi. Filmin iyi olmasıydı. Bu yüzden star olmaya çalışmadı. Biliyordu ki, o ışık geçici. Nihayetinde kalıcı olan kendisi oldu. Bu yüzden mi bilinmez, hep yan ya da ikincil rolleri oynadı. Daha doğrusu yarattı o rolleri. Tokatçı’da o olmasa hırsızlık bu kadar yaratıcı olur muydu, ya da Kapıcılar Kralı’nın Votkacı’sı,Şekerpare’nin uyanık Hurşit’i, Şabanoğlu Şaban’da “Yunus ıdu Hızır idu” zaman zaman filmin önüne geçebilir miydi?

Artık devir onun devriydi. 1970’lerin sonuna doğru Yeşilçam sinemasının en önemli aktörlerinden biriydi. Ama Yeşilçam’ın her yaptığının da arkasında durmadı. Erotik sinema kuşağının uzağında kalmayı tercih etti. Çok fazla oyunda da yer almadı. O evde oturup çocuklarının yolunu gözlemeyi tercih etti. Böylece bir süre uzak kaldı, ekrandan da sinemadan da.

Ama hayat her zaman kıyıda kalanı orda bırakmıyor. O hiç star olmak istemese de, Türkiye’de 1990’larda açılan özel televizyonlarda yayınlanın bir avuç dizinin star oyuncularından biri haline geldi. Önce saf, ölçülü, yeri gelince kıskanç ama çoğunlukla şefkatli bir aşkın oyuncusu oldu Perihan Abla’da. Sonra da Çengelköy’ün Süper Baba’sına dönüştü.

Artık evinden çok çıkmıyormuş. Merak etmeyin, başta söylediğim gibi yürümekte zorlanmaktan falan değil. Kendi böyle tercih ettiğinden. Çoğu zaman İstanbul’da bile değil. Yazlık evinde daha sakin bir yaşam sürüyor. Kim bilir? Herkesin yıldız olduğu bir devirde sönmek daha anlamlı belki de.

İnsan olarak Ninja Kaplumbağalar (1.12.2012)

Bu Hamato Yoşi’nin trajik hikâyesi... Hamato Yoşi Japonya’nın önde gelen dövüş sanatları grubu olan Foot Klan’ın önde gelen öğrencilerinden biri. Ya da biriydi.  Hamato’nun dövüş sanatlarına özellikle de ninjutsuya olan doğal yeteneği, onu klanın öğrenci lideri haline getirmişti. Ta ki kurnaz Oroku Saki klana katılana kadar. Hamato artık ninjutsuantremanlarında yenilmez değildi. Ancak yine de karizmasıyla ve senseilerin gözündeki tartışılmaz konumuyla klanın öğrenci liderliğini bir süre daha sürdürmeyi başardı. Lakin, Oroku’nun kurnaz planı başarılı olup Hamato klandaki senseilerden birine suikast düzenlemekle suçlanana kadar.

Klan’dan aynı gün uzaklaştırıldı. Çok sorun etmedi ya bunu. İnsanların sıcaklığına çok da ihtiyacı olmamıştı şimdiye kadar. Bundan sonra ne yapacaktı insanları? Ama içindeki utanç duygusu ve başarısızlık hissi kendisini yakıp kavurmaya başladı. Japonya’da yapamazdı artık. Çaresiz göç yolları gözüktü. Hamato dünya küresini çevirip parmağını rastgele bir noktaya koydu mu bilinmez ama ‘suçun ve adaletsizliğin’ başkenti New York’u seçti kendine yaşamak için.

İnsanlara güvenini kaybettiğinden olsa gerek dönemin hip mahallesi Village’da değil de bu mazgallardaki duman nereden geliyor diye merak edip kanalizasyon tünellerinde can yoldaşı sıçanlarla mutlu mesut bir hayat sürmeye başladı. Bir yandan dövüş sanatlarını unutmamak için duvarları dövüyor, bir yandan da  entelektüel gelişimini sürdürmek için sanat sepet kitapları okuyordu. Bu kitaplar arasında en çok İtalyan Rönesansı’nın dört büyük ustası Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti, Donatello ve Raphaello Sanzio’yu derinlemesine inceleyen koyu mavi kapaklı Arts başlıklı kitabı seviyor, saatlerce bu ustaların eserlerine bakıyordu.

Yeraltında zamansızlığı ile başbaşaydı Hamato ama yeryüzünde kader ağlarını bir daha hiç yırtılmayacak bir şekilde örüyordu. Tesadüf ne güzel bilimdir. Petshoptan yeni alınmış dört kaplumbağa mazgallardan Hamato’nun tam kafasına düşüyor, high tech şirketler radyoaktif sıvılarını şehrin kanalizasyonuna salıyor, pembe sıvının ne olduğundan bihaber kaplumbağa kopiller sırf eğlence olsun diye suya dalıyor, onları kurtarayım diye sıçanların yanından ha gayret yatişen Hamato Usta’nın da üstü başı radyoaktif sıvı oluyordu.

Radyoaktif sıvı bu, şişede durduğu gibi durmaz. Kendine temas eden bütün canlıları, onların bir önce temas ettiği canlılarla harmanlamak başlıca görevi. Böylece, bizim kaplumbağalar ayakları, üç parmaklı (tam pizza tutmalık) elleri, bir de kabukumsu karın kaslarıyla her daim 18’lik çıtır “teenage mutant ninja turtles”a dönüşürler, Hamato da Hamato’luktan çıkıyor, elleri, ayakları kadar dişlerini de iyi kullanan sıçan-insan Splinter Usta oluyordu.

Düşmanları Oroku Saki (nam-ı diğer Schredder), Beyin, Bebop ve Rocksteady’ye, ara sıra da en yakın dostları April’e, korku salan dört ninjaya adeta bir sensei, bir o kadar da müşfik bir baba olan Hamato, pardon Splinter Usta, okuduğu onca sanat tarihi kitabından etkilenmiş olsa gerek kaplumbağa-evlatlarına Leonardo, Mikelangelo, Donatello ve Rafael isimlerini uygun görür. İsimlerini hak etmek için olsa gerek dört ninja kaplumbağamız dört farklı alanda “ustalaşıp” dört farklı silah seçseler bile, mükemmel işleyen makinenin parçaları gibi senkronize bir şekilde dövüşmek için eğitilirler. Zorlu fiziksel ve zihinsel eğitimin tek falsosu ise beslenme dersinde ortaya çıkmış, ‘teenage mutant ninja turtles’ sabah kahvaltısında pizza, öğlen pizza, ikindide pizza, yatmadan önce yarım pizza gibi kimimize garip gelecek bir diyet programını takip ederler.

Her ne kadar dördü birmiş gibi gözükse de, kaplumbağalar da insan... Her biri kendine göre farklı alanlarda yetenek-li/sizlerdir. Grubun mor rengi Donatello her türlü teknolojik ve araştırma geliştirme meseleleriyle ilgilenirken bo sopasıyla dövüşür. Rafael somurtkan ve hırçın fakat kırmızısıyla bir o kadar da karizmatiktir ve sai denen çatal-bıçak karışımı silahı hem düşmanlara, hem de pizzalara karşı kullanır. Leonardo liderlik özelliklerini mavinin getirdiği asaletle katanalarında taşırken, turuncu Mikelenjelo ise saf-sakar, sefa düşkünü, sürekli dönen nunçakuları gibi danseden bir parti-boydur.

"Teenage mutant ninja turtles" özellikle doksanlar boyunca büyük sevinçlerin ve dramların vesilesi oldu. Amerikan pizzasının çok da Türkiye sokaklarında olmadığı dönemlerde yetişen çocuklar anne-babalarının paçalarına yapışıp "Pizza! Pizza!" diye az sayıklamadı. Ya da çocuklar iki ahşap, bir lastik parçası ve raptiye yardımıyla yaptıkları nunçakularıyla (mumçaku, nançaka, mımçuka gibi söylenişleri de mevcuttur) az kafalarını gözlerini yarmadılar.

Şimdilerde 2012 yapımı 3D ninja turtles yeniden gösterimde. Ancak, sanki biraz fazla caka mı satıyorlar? Doksanların falsolu, zaaflı, biraz obez kaplumbağalarına göre çok mu fiyakalı olmuşlar? Tüplü televizyondan LED-LCD TV’ye geçerken bir şeyler mi değişti, yoksa yazar nostaljik bir taraf tutma halinde mi bilinmez ama yeni kaplumbağalar "ne varsa eskilerde var" dedirtecekmiş gibi. En nihayetinde, süper kaplumbağalar da mükemmel değil, onlar da insan... 

Sade(ce) Fatih Akın (17.11.2012-Agos)

Yemeklere Osmanlı usulü öldürmecesine zehir değil Peru’dan Shayn’ın bir şekilde bulup getirdiği afrodizyak karıştırılmıştır. Normal dozu yeterdi de fazla mal göz çıkarmaz değil mi Zinos? Alman hip-underground kültürünün tetiklediği son dans figürleri, ortaya karışık sirtaki, biraz uyuşturucu, fazlaca alkol... Softcore çizgisinde pornografik sahneler... Sahi ne yaptık biz dün gece Frau Schüster? Bilmiyorum ama filmin sonunda suratımda hâlâ o aptal gülümseme var. Sinemadan çıktığımda da konusunu hatırlamıyordum, hâlâ da sorsalar bilemem. Biraz Kemikkıran Kemal kalmış kıyıda köşede, şöyle böyle hipşter bir lafstayla, azıcık da soylulaştırma, biraz klişe serptim üzerine, mis gibi de oldu. Afiyet olsun. Ben sırıtmaya devam edıyorum o zaman. Saygılar abi...

Filmlerinde bol bol klişeler kullanır Fatih Akın. Çok da sever bunları da ölçüsüyle yapar. 1973 yılında Hamburg’da doğmanın verdiği bir şeydir belki kimlik meselelerini ön planda tutması. Türk kökenli Alman yönetmen midir, Türk ‘asıllı’ Alman mıdır, aslı astarı var mıdır bilinmez. Ama rüyalarını Almanca görür. Şirketi de, paranın rengi de Almandır, ama pazarı her yerdir. O yüzden Türk-Alman sentezi olmaktan öte, “Türk-Alman boşluğunda” yol almaya çalışan bir derviş misali ilerler. Dervişin kendini dünya sinemasına ispatlamaya çalışması da tesadüf olmasa gerek.

Fatih Akın kadrolaşmayı çok sever. Birol Ünel, Adam Bousdoukos, Sibel Kekilli, Moritz Bleibtreu, Cem Akın sanki her an bir yerlerden fırlar filmlerinde. Setin içi sanki profesyonel film seti değil de, bir grup arkadaşın her gün gittikleri bar kıvamındadır. Fazladan birkaç kamera yerleştirilmiş ortama o kadar.

Gariplik derecesinde bir basitliği sever. Her yerde kırmızı halılarda geziniyormuş gibi görünse de kendine sormaktan çekinmez: “Ulan bu aralar çok fazla kitap okuyorum, entel miyim neyim?” İstiklal’den Sofyalı Sokak’a doğru dalarsınız, bir anda karşınıza çıkar. İmzasını istemişsinizdir, bir de bakarsınız iki gün sonra sizinle muhabbet ediyordur.

Esrar içmeyi çok sever, bırakmayı da pek düşünmez. Zamanında dövme yaptırmayı çok istemiş, ailesi “ya tövbe abdestin bozulur, sürekli günah işlersin” diye karşı çıkmış. İçinde kalmış olacak ki Sibel Kekilli’nin ya da Christiane Paul’ün dövmelerine yakın çekim yapar, kamera o çekimde kalır da kalır. 

Arada bir politikaya alet edilmeye çalışılmıştı da, yakayı zor kurtardı. “Abi ben daha Türkiye'de askerlik yapmak zorundayım falan filan. Ama bunu istemiyorum. Valla gönlüm yok. Zorlama olursa vatandaşlıktan çıkarım. Ben elime silah almaktansa bir parça kağıttan feragat etmeyi tercih ederim. Tabii bu benim kimliğim elimden alınıyor anlamına gelmez. İstanbullu olarak kalırım.”

Ama o film çekti, çekmeye de devam ediyor.

-Peki Fatih bu ödülü aldın. İleriye dönük planların nelerdir?

-(çat pat) Abi ben şimdi kısa filmler çekiyorum, büyüyünce inşallah uzun metrajlı çekeceğim.

Büyüdü ve yaptı da…

1989 Berlin doğumlu birinin gözünden Nobel Barış Ödüllü Avrupa Birliği (19.10.2012-Agos)

Çevreme baktığımda gördüğüm soğuk havaya aldırmadan ellerine balyozları almış insanlar. Büyük bir hınçla üzeri rengarenk desenlerle bezenmiş, her yerinde çoğunlukla p ya da f harfiyle başlayan bir kaç dilde kelimeler var. Bir de hemen yanına kocaman yuvarla,k içinde dikine kesen bir büyük çizgi ve bu çizginin tam ortasından aşağıya doğru sarkan iki küçük çizgiden oluşan şekiller koymuşlar. O zaman bilmiyordum, barış demekmiş hem o kelimeler, hem de sembol. Çok değil bundan üç yıl sonra bu kez televizyonda gördüm tanklarla delik deşik edilen binaları, binalardan düşen parçalardan mı yoksa kurşunlardan mı kaçsalar bilemeyecek durumda olan insanları, tanımadığım şehirde. Neyse ki o insanlar benim şehrime gelmeye başladı, tanıştık. Göçmen diyordu çevremdekiler onlara, biraz da aşağılayarak. Bir daha göçmediler buradan o ayrı.

Şimdi televizyonda, daha bu yaz trenle, kimsenin bir şey sormadan elimi kolumu sallayarak geçtiğim şehirlerde taşlı sopalı kavgalar çıkıyor, yüzünü kumaşla kapatan genç insanlar yeşil-mavi robotlara saldırıyor. Kanalı değiştirdim. Yaşlı bir adam konuşuyor, arkasında lacivert fon ortasında da halka şekli oluşturmuş yıldızlar var. 

Sonraları okulda öğrendim, Avrupa Birliği diye bir şey varmış, biz de üyesiymişiz. Önce Avrupa Kömür ve Çelik Birliği'ymiş adı, sonra Avrupa Ekonomik Topluluğu olmuş, en sonunda da Avrupa Birliği... Hem mallar, hem de insanlar aynı kategoride serbest bir şekilde dolaşabiliyormuş bu toplulukta. Parlamentosu var, başkanı bile var sürekli değişen. Ama bu şehirde de parlamento var. Sarışın bir kadın var başında, Futbol takımı gol attığında, kollarının kopmasından korkarmışçasına, çekinerek kollarını havaya kaldırarak sevinen. Arkasında da kadınlı erkekli, lacivert siyah takım elbiseli bir kalabalık. Kaç tane meclis var, bizim için karar veren?

Daha büyüyünce Pax Europaea’yı öğrettiler. Avrupa Barışı demekmiş. Avrupa toprakları üzerinde Pax Romana’dan sonra en uzun süren göreceli barışmış. İkinci Dünya Savaşı'nda yarım bıyıklı sinirli adamın intiharından sonra başka savaş olmamış Avrupa’da. Göreceli ibaresi biraz keyfi tabii. Herhalde bu görece, canının istediğinde Soğuk Savaş'ı ve tabii Macaristan, Çekoslovakya ve Yugoslavya’yı dahil etmemek demek. Son ikisi şimdi dağılmışlar, küçük küçük devletler olmuşlar ya, artık barıştan daha kolay söz edebilirmişiz.

Beyaz saçlı adam konuşmaya devam ediyor. “Altı on yılı aşkın bir süredir, Avrupa’da barış, uzlaşma, demokrasi ve insan hakları ilerlemesine sağladığı katkılar dolayısıyla” Avrupa Birliği’nin Nobel Barış Ödülü’nü kazandığını ilan ediyor.

Nobel… Nobel... Kimya dersinden hatırlıyorum bu adamı. Laboratuvar patlatmasıyla ünlü. Bunun yanında silah sanayine yaptığı katkılar, dinamit barutunun keşfi ve nitrogliserinin geliştirilmesine yaptığı katkılar da cabası... Buradan kazandığı yüklüce servet her sene barışa gidiyor.

Artık eminim. Her barış şiddet içeriyor, şiddet sayesinde var oluyor. Yoksa niye barış için duvar dikilip sonra da yıkılsın? Niye demokrasi getirmek için silah gereksin? Niye molotof kokteylleri barışın ateşi, biber gazları da tadı olsun? Yoksa ben mi barışı yanlış öğrendim?

Boşanmış bir çift olarak Slavoj Žižek ve Renata Salecl (9.11.2012-Agos)

Paris’in reklamını yaparken aşk oyunları oynatırlar ya, çok inandırıcı olmaz. Paris’de aşk güzeldir muhakkak ama nerde olsa da güzeldir. Pek çekilesi olmayan şey ise iç sıkıntısı, bunalımı, melankolisi... Ancak Seine nehrinin kirli yeşil-kahverengi akan suyunun hikmetinden olsa gerek sıkıntısı bile meşhur şehrin. Neredeyse 20. yüzyılın başından beri her sene milyonlarca birkaç-günlük-turistin yanında hatırı sayılır oranda entelektüel-olmak-isteyen genç nüfus ağırlar Paris. Walter Benjamin az gezinmemiştir o zamanlar, çoktan Hausmann’ın gazabından yıkılmış olan hayali pasajlarda... Henri Miller’in genelevlere girip çıkmaktan kitap yazacak vakit bulamadığı, Patrick Süskind’in ise kanalizasyon, çürümüş deri, bozulmuş balık kokularından hayatında bir daha parfüm koklayamadığı söylenir.

Tesadüf olsa gerek bu entelektüel-olmak-isteyenler başka şeylerin yanında çokça intiharı da düşünmüşlerdir. Kimileri bu hayalini gerçekleştirmiş, kimisi de başka bahara ertelemiştir. Kimin açtığı belli olmayan bu kapıdan Žižek de geçmiştir. Daha Ljubljana bir ekole dönüşmeden... Hayranı olduğu Lacan’la tanışmak için gitmiştir Paris’e kendisine göre. Başkalarına göre ise aşk acısından. Kunderamtırak bir öyküden fırlamış gibi Ljubljana Üniversitesi koridorlarında sosyalizm aşkıyla tanışan iki sevgilinin aşkı çok da belli olmayan bir sebepten bitmiştir (Kundera yazsa böyle yazardı). Paris’i bir kurtuluş olarak görmüşse bile şehir değil, Lacan’ın damadının ayarladığı bir psikanalist derdine derman olmuştur, tabii ki Renata Salecl’in yardımıyla.

Renata Salecl Žižek’in ikinci eşi... Žižek gibi felsefe eğitimi görmüş ama bunun yanına sosyolojiyi, biraz da farklılaşmak üzere hukuk teorisini incelemiş. Henüz Žižek felsefenin Elvis Presley’ine dönüşmeden önce psikanalizde Ljubljana okulunun en önemli temsilcilerinden biri olmuş.

Yuvarlak hatlı suratı ve sarı kısa saçlarıyla Žižek’in yang’ı gibi... Žižek ne kadar heyecanlı ve gerginse Salecl o kadar sakin ve ihtiyatlı. Žižek’e göre Renata onun dış dünyadaki kılavuzuymuş. Kıyafetlerinin satın alınmasından (ki Žižek’e göre bu eylem toplum içinde mastürbasyon yapmak gibi), üniversite anlaşmalarına kadar her şeyi Salecl yapıyormuş. En çok da sinir krizi geçirmesini engellemeye çalışıyormuş.

Ama kendi deyimiyle bu mütevazi mutluluğun verdiği konformizm Žižek’e bir yerlerde çok gelmeye başlamış. Salecl’in de çokça incelediği gibi bir seçim ikilemine girmiş. Krizde sorulan soru ise kişisel ilgilerden çok diğerlerinin gözünden kendini röntgenleme durumu... Nasıl bir partner istiyorum? Sinir krizini tek başına yaratacak gerginlikte... Sorunun cevabı ise "başkaları bu tercihe nasıl bakacak", ya da "başkaları neyi seçerdi." Sonrası ünlü ve orta yaşlı erkek klişesi... Arjantinli genç bir model... Boşanma... Çocuğun velayeti...

Bitirirken Žižek’in düğün fotoğrafından bahsedelim. Žižek biraz kaygılı mı ya da sarhoş mu? Sanki objektife bakarken Lacan’ın “cinsel ilişki diye bir şey yoktur!” sözü takılmış aklına. Biraz da şovun bir parçası bunlar. Eğer varsa felsefenin yaramaz çocuğu imgesinin vurgulanma çabası... Žižek klasik olur mu bilinmez ama zamanın ruhundan anladığı kesin. Sıra Lady Gaga’da...

Şu Çılgın Turgut Özakman (2.11.2012-Agos)

Kim demiş savaş her zaman yıkıcıdır diye. Halt etmiş. Savaş çoğu zaman irili ufaklı ülkeler kurar şirin şirin. Dünya aleme ilan eder bu ülkelerin varlığını. Hem sadece bununla sınırlı değil. Savaş bu, kimliğinizi kurar, bazen birini çıkartır ötekini giydirir ama kimliksiz kalınmaz en nihayetinde. Dahası da var. Savaş kültürler yaratır, edebiyatı zenginleştirir, müzik kulağını genişletir, tiyatroyu kimi zaman kurup büyütür, filmler çeker, kitaplar yazar, resim çizer, çoğu zaman da coşkulu bir şiirle bitirir işini. Siz hâlâ savaşın kötü bir şey olduğuna inanıyor musunuz?

Turgut Özakman inanmayanlardan. Kolay değil senelerce tiyatro yazarlığı yaptıktan, gençliğe eğitici-öğretici oyunlar yazdıktan sonra bir savaş tarihi romanıyla ünlü olmak. Nasıl minnettar olmasın savaşa Özakman?

Savaş sırasında başkent olan Ankara’da, 1930 yılında dünyaya geldi. Hep tiyatrocu olmak istiyordu belki ama hukuk okudu. Bir süre de avukatlık yaptı. Savaş sonrası yeni yeni toparlanan Köln’e gitti, dramaturji eğitimi aldı. Sonra Ankara’ya döndü. Devlet tiyatrolarında çalışmaya başladı. Sonra TRT ve gene Devlet Tiyatroları... Bütün bunlar olurken oyunlarında çok kullandığı gençliği unutmadı, Ankara Üniversitesi’nde tiyatro dersleri de verdi.

Ama esas patlamasını hayatını verdiği tiyatro yazarlığıyla değil, hobisi olan ‘tarih araştırmaları’yla yaptı. 2005 yılında şu Türkleri çılgın ilan etti, sonra onları Çanakkale’de diriltti, sonra mucizeler yarattı, son olarak da Kıbrıs’a çıkarttı. Böylece tarihin sadece tarihçilere bırakılamayacak kadar ‘ciddi’ bir iş olduğunu da kanıtlamış oldu.

Çelişkiler adamıdır Turgut Özakman. Halit Refiğ’in Yorgun Savaşçı filminin yakılmasının altına imza atar, ama bir kopyasını da kendine saklamayı vicdan bilir. Sonradan bir duyarsınız ki, 1966 yılında yazdığı Duvarların Ötesi oyunu gizli gizli sosyalizm propagandası yapıyor diye hüküm giymiş. Her nasıl olduysa 1980’den sonra kendisi kültür-sanat bürokrasisin basamaklarını bir bir çıkarken, oyunu da ordunun tavsiye ettiği eserler arasına girmiş.   

Amatör tarihçiliğin popüler halini büyük bir ciddiyetle yaptı, hâlâ da yapıyor. Sahte tarihçilerden de nefret ediyor. Önüne gelenin tarihçi olması canını çok sıkıyor. “Sen de tarihçi değilsin ama” diyenlere, “tarihçi olmak illa tarih eğitimi almak demek değildir. Ben 55 yılımı bu işe adadım ama şimdi ortalık sahte tarihçiden geçilmiyor” diyor. Ama gerçek nedir onunla da pek ilgilenmiyor. Ona göre tarih bolca savaş, bir zamanlar kendisinin de medet umarak gittiği tek dişi kalmış canavara karşı bir ezikliğin kağıt üzerindeki intikamı, biraz mizansen, oldukça da coşkudur.

Şimdilerde şunu yapıyor, böyle mutlu oluyor, şuna gülüyor, dün akşam onu yedi diyeceğim ama kendisi geçmişe takılmış gibi gözüküyor.

Sıfırcı Hoca olarak Ali Nesin (26.10.2012-Agos)

Lisenin bütün öğrencilerini eski toplantı salonuna toplamışlar. Kimsenin ne dediği anlaşılamasa da büyük bir uğultu var. Uğultunun sebebi, konuşma ihtiyacından çok, girilmesi gereken dersin bu toplantı nedeniyle kesilmesi. Toplantının nedenini merak eden de çok yok. Sahnenin ortasında koca bir kara tahta… Tahtada da biraz özensizce ‘Ali Nesin’ yazıyor. Senenin kaç olduğu önemli değil; babasının ölümünden, kendisinin Türkiye’ye dönüşünden bir kaç sene sonra... Özensizlikten değil, belki zamanı olmadığından saçı sakalına karışmış bir adam, sol taraftan kara tahtaya doğru ilerliyor.

“Biliyor musunuz, aslında 0, 1’e eşittir.”

“Hadi canım oradan!”

Başlıyor anlatmaya. “1’i dokuza bölerseniz 0,11111… Sonsuza kadar gider. 0,11111…’i 9 ile çarparsanız 0,99999… elde edersiniz.” Ve sonra soruyor:

“Hani matematik bir kesinlik bilimiydi?”

Hayır. Sonraları aynı okuldaki birçok öğrencinin denediği gibi matematik bilimini basit bir şekilde çürütüp çöpe atmaya çalışmıyordu Ali Nesin. Sadece matematiği sınav kağıdından çıkartıp günlük hayatın denklemine sokmaya çalışıyordu. Başarı oranı ise bu yazının tartışma konusu değil.

Ali Nesin, 1956 İstanbul doğumlu. Ama doğduğu şehirde çok uzun kalamadı. Önce Lozan’a lise okumaya gitti, sonra Paris’e üniversite. Ondan sonrası hep matematik… Bir üniversite kampüsünden diğerine savruldu. Connecticut’ta, Kaliforniya’da yaşadı, Ankara’ya geldi, sonra Fransa’ya geri döndü. Arada, Türkiye’ye askerliğini yapmaya gelince, babasının oğludur bu diye “orduyu isyana teşvik”ten hapse atıldı. Sonrasında yine yurtdışı. Doğma büyüme matematikçi. Sanki babası kendi yapamadığı şeyleri ona yükledi.  

Sosyal hayatında da, birinci ya da ikinci sömestrde de, yaz döneminde de matematikçi. Sıfırcılığıyla meşhur. Dersinden tek seferde geçen birinin o dersi iyi anlamadığına inanır. Söyleyenlerin yalancısıyım.  Ara sıra resim yapar. Çözemediği geometri problemlerini görselleştirmek için bulunmuş bir özür gibi. Devlete göre kaçak inşaatçı. Şirince’nin tepelerinden birinde manzaralı bir matematik köyü kurma girişiminde bulundu. Kaçak köy kurdu diye başına gelmeyen kalmadı. İnatçılık ve dirençle köyü var etmeyi başardı. Şimdi Türkiye’deki ender özgün eğitim yuvalarından biri. Diplomanın her şey olduğu ülkede biraz olsun eğitimi ön plana çıkarıyor Nesin Matematik Köyü.

Hayatının matematik olması, matematiğin her şeyini sevdiği anlamına gelmiyor. Büyüktür, küçüktür işaretlerinden nefret ediyor. Niye bir sayı diğerinden büyük olsun? Niye aralarında farklar, hiyerarşiler olsun? Bu yüzden, Nesin’e gore 0’ın 1’den hiçbir farkı yoktur.

Bir acayip Judith Butler (13.10.2012-Agos)

Judith Butler, 1956 yılında LeBron James arkasında derin yaralar bırakıp ayrılmadan çok çok önce Cleveland, Ohio’da doğdu. Avrupa’nın çeşitli yerlerinden gelip Cleveland’da buluşan büyük ailesinin karmaşık geçmişinden dolayı çocukluğu ortodoks, muhafazakar ve reformcu sinagoglar arasında mekik dokumakla geçti. En son, birinde karar kılmamayı seçip anti-semitik olduğuna dair iddialar var. Kendisine sorsanız, kurulmuş bütün aidiyetleri reddeder. Sinagoglar arasında mekik dokuyarak sadece Musevilik hakkında kapsamlı bir bilgi edinmekle kalmadı. Felsefeye olan ilgisi de dinler üzerinden gelişmeye başladı. Daha on dört yaşındayken, üniversite okuyan ortalama bir felsefe öğrencisi kadar etik biliyordu. Yahudi felsefesini ise hatmetmiş, unutmaya çabalıyordu.

Seküler eğitimle üniversite yıllarında tanıştı. Beklendiği gibi felsefe okudu. Beklenmeyen ise üniversiteye giriş başvuruları sırasında kendisine hahamlar tarafından verilen öneri mektubunda geçen, “çok konuşuyor”, “cevap veriyor” ve “uygun davranmıyor” ibareleriydi. Neyse ki, Yale Universitesi bunları yaramaz bir öğrencinin tipik davranışı olarak değil de, parlak bir zekanın kıstırılmış ortamdan kaçış çabası olarak değerlendirip Butler’ı felsefe bölümüne kabul etti.

Bundan sonrası parlak bir akademisyenin doğuşu olarak adlandırılabilir. Özellikle Michel Foucault’dan fazlasıyla etkilenir Butler. Feminizm, cinsiyet, kurumlaşmış aidiyetler üzerine çalışır. Judith Butler, cinsiyet çalışmaları üzerine devrim yapmamıştır. Özellikle 1990’lardan sonra Amerikan üniversitelerinde moda halinde yayılan bu alanı, belki fazla iddialı olacak ama, tek başına var etmiştir.

Normalleştirilmiş cinsiyetler üzerine çalışarak işe başladı. ‘Toplumsal cinsiyet’in, kendini tekrar etmekten sıkılmayan, katılaşmış ve doğalmış gibi görünen küçük oyunların (performative), pratiklerin ve ifadelerin sonucu oluştuğunu ifade etti. Bu genelgeçer davranış şekli, eylemler ve ifadeler genellikle toplumsal cinsiyetin sonucu olduğu düşünülür. Butler bunu ters yüz etti. Ona göre toplumsal cinsiyeti oluşturan bizzat bu eylemler ve ifadelerdir. Bu bakımdan, toplumsal cinsiyet, biyolojik cinsiyetin bir uzantısı değildir; verili, doğal ve statik değildir; aksine son derece karmaşık bir süreçte, heteroseksüelliği norm haline getiren son derece ‘katı’ ve ‘düzenleyici’ bir çerçeve içinde oluşur.

‘Normal’ gibi görünen kurulumları parçalamaya çalışırken, ‘anormal’ damgası yiyeni de unutmadı Butler. Bir yandan onu ‘normalleştirirken’, diğer yandan, gördüğü sorunları bağıra bağıra söyledi. Lezbiyen, gay, biseksüel ve aseksüel olduğunu belirtmenin cinsel bir kimliği açıklamaktan çok politik bir talebe karşı bir üretim (production) olduğunu belirtti.

Bunun gerekli olduğunu düşünmekle birlikte, cinsel kimliklerin inşa edildiği, değişken, belirsiz, çoklu ve parçalı olduğuna dair bir bilincin önemini de ifade eder. Hemen ardından da, yüzünün erkeksi değil, cinsiyetsiz göründüğünü eklemeden edemez. Belirsizlik yoksa, cinsel kimlikler ancak zorunlu heteroseksüelliğin hegemonyasını devam ettirebilir.

Butler ayrıca queerin de tanımlanmaya, sabitlenmeye yanaşmayan, daima tartışılan ve sorgulanan bir ‘çarpışma alanı’ olarak kalması gerektiğini ifade etti. Ancak, pratikte, politik alanda ve entelektüel camiada queer normalden dışlanmış herkesin sığındığı bir limana dönüşür. Butler, queeri tarif ederken bir tanımlama getirmemiş. Cinsel kimliği olan herkesi bu şemsiyenin altına sokmuştu. Halbuki, politik queer, kendi queer nation kavramını kullanarak kendini durağanlaştırıp başka türlü bir ötekileştirmeye yol açar. Bu sebepten olsa gerek, Butler bir yerde ona soranlara, “queer mi, o da ne?” diye cevap vermiştir.

Şimdilerde, en klişe söyleyişle İsviçre Alpleri’nin eteklerinde, koridorlarında Agamben’le laflayıp, Zizek’e omuz atılabilecek bir okulda yarı zamanlı ders veriyor. Ya kendi yarattığı ‘çarpışma alanından’ sıkılmış, ya para tatlı gelmiş, ya da soğuk havayı çok seviyor.

Bir sistem eleştirisi olarak Ara Güler (28.9.2012-Agos)

Yaklaşık on yıl önce... Ara Kafe, Galatasaray Meydanı ile Yeni Çarşı Caddesi’nin arasına yeni açılmış. Tomtom Sokak henüz Akarsu Sokak’ı yutmamış. Ara sokaklar arnavut kaldırım taşları yerine yamuk yumuk asfalt. Çevredeki evlerin kiraları hâlâ nispeten ucuz. Kimisi kira nedir bilmiyor, ev sahibini bile tanımamış. Eve nasıl yerleşmiş derseniz, kapıyı açık bulmuş diye cevap veririm. Beyoğlu artık Beyoğlu’nun Arka Yakası değil ama henüz Issız Adam’a dönüşmemiş. Bakımlı saçları, özenle seçtikleri kıyafetleri, biraz fazla kaçırılmış takı ve parfüm kokularıyla iki kadın Galatasaray Lisesi önünden geçiyor. Sanki onlar İstiklal Caddesi için değil de, koca cadde onlar için süslenmiş gibi umursamaz bir bakış yerleştirmişler yüzlerine. Muhabbet koyu, nereye otursak diye tartışıyorlar. Biraz düşündükten sonra, birinin aklına, belki bir arkadaşından duyduğu, belki de bir gazetenin Pazar ekinde gördüğü yer geliyor.

“Şuraya yeni bir kafe açılmış.” diyor Akarsu Sokak’ın girişini göstererek “Değişik bir yer. Güler Ara diye bir kadın açmış. Meşhur bir sanatçı mı, fotoğrafçı mı öyle bir şey. Haydi oraya oturalım.”

Ara Güler dünyada tanınmış bir gazeteci ve foto muhabiri. 1928 yılında Beyoğlu’nda doğdu. Yönetmen veya oyun yazarı olmak isterken kendini Yeni İstanbul gazetesinde gazeteci olarak buldu. Fotoğraf çekmeye böyle başladı. Bir daha da geri dönemedi eski hayallerine, o gün bugündür fotoğraf peşinde. 1953’te Henri Cartier Bresson’la tanıştı. Derler ki onun çömezidir. Amerika, Fransa ve Almanya’da dergilerde, ajanslarda fotoğrafçı olarak çalıştı. İngiltere’de yayımlanan bir fotoğraf antolojisi tarafından dünyanın en iyi yedi fotoğrafçısından biri olarak gösterildi. Dünyada birçok ünlünün –hatta fotoğraf vermemesiyle ünlü olan Picasso’nun bile– portrelerini çekti (karşılığında Picasso da bir portresini çiziktirmiş Ara Güler’in).  Çok bildiğiniz bir İstanbul fotoğrafına bakıyorsanız, belki siz farkında değilsinizdir ama o fotoğraf Ara Güler’in olabilir. Sanat yapıtı güzelliğinde fotoğraflar çeker ama herkese inat, sanatçı değildir. Kendisine gazeteci denmesinden çok hoşlanır, fotoğraflarına da sanat eseri yerine belge. Ya o iki kadın Ara Güler’den çok Ara Kafe’yle ilgilenmiş, ondan tanımıyorlar, ya da Ara Güler kendini pek de tanıtmamayı mı yeğlemiş, bilinmez.

Bilinen bir şey varsa, o da, son on yılda Ara Güler’in, Türkiye’nin popüler kültür ilahlarından biri haline dönüştürülmeye başlaması. O fotoğraf sanat eseri değil dedikçe Türkiye’nin en iyi fotoğraf sanatçısı ilan edildi. “Sanatçı olmanın en kolay yolu fotoğrafçı olmaktır. Sıkıysa müzisyen ol” dedi, sanat ödülleri takdim edildi. Yıllarca İstanbul’da çektiği fotoğrafları tarihin yakalanması olarak sundu, irili ufaklı sanat objelerine dönüştürüldüler, nostaljik keyif araçları olarak kafelerin duvarlarına asıldılar. Dikiş makinesiyle bile fotoğraf çekerim dedi, kendini fotoğrafçı addeden, 2,5 inç ekranlı dijital makineleriyle soluğu Fener-Balat’ta aldı.

Artık fotoğraf çekmek için uzun seyahatlere çıkmıyor. Ya her yeri hem kendisi hem makinesi görmüş olduğundan, ya artık herkes fotoğraf çektiğinden, ya da yeni başlayan uçak korkusundan. Sıkça Ara Kafe ile Güler Apartmanı’nın bulunduğu sokakta görülüyor. Kafede oturup birileriyle laflıyor. Bir bakıyorsun sinirleniyor, basıyor küfrü. Ardından sakin sakin ne dediğini anlatmaya çalışıyor. Ağır ağır gazeteleri, dergileri karıştırıyor veya arabasına yürüyor. Charlie Chaplin’in fotoğrafını çekemediğine çokça hayıflanıyor. Yakın zamanda bir vakıf kurdu. Müze de açacakmış ama bilmiyor, hayattayken görebilir mi açılışı. Unutmadan; bir daha dünyaya gelirse tramvay olmak istiyor.

‘Cumhuriyet’in iyi çocuğu’ Hagop Martayan ya da A. Dilaçar (21.9.2012-Agos)

Hagop Martayan 1895’te, o zaman pek de İstanbul’un içi olmayan Büyükdere’de doğmuş. Robert Kolej’e gitmiş. Sonradan mesleği haline gelecek olan dillere olan ilgisi de burada başlamış. 1915’te buradan mezun olmuş. Mezun olur olmaz da Birinci Dünya savaşının en şiddetli cephelerinden biri olan Kafkas cephesine yollanmış. Kafkas cephesinden madalya ve kimliğinin getirdiği ‘şüphe’yle beraber Filistin cephesine kaydırılmış. Kimine göre esir İngiliz askerlere edilen kötü muameleye karşı çıkmasından, kimine göre ise karşılaştığı Hintli savaş esirlerinin yemek isteğini üstlerine bildirdiği için “vatan haini” ilan edilip, hapsedilmiş.

Masal bu ya, cezasının ne olacağını öğrenmek için komutanın karşısına çıkarılan Martayan tüm cesaretini toplayıp, esirlere yapılan barbarlık, eziyet ve işkencelerin medeniyetle bağdaşmayacağını, ileri ülkelerde böyle bir davranış gözlenmeyeceğini anlatır komutana. Çevresindekiler korku içinde ne olacağını beklerken. Komutan Martayan’ın zincirlerini çözdürür, ona çay ısmarlar ve muhabbet etmeye başlar. Martayan’ın kendi sözlerine göre Mustafa Kemal ile böyle tanışmıştır. Savaştan sonra Robert Kolej’de İngilizce öğretmenliği yapar. Beyrut’ta bir Ermeni okulunda müdür olur. Yine Beyrut’ta yayınlanan Luysgazetesinin genel yayın yönetmenliğini yapar. Daha sonrasında Sofya’ya yerleşir, eski Türk dili ve Uygurca dersleri vermeye başlar.

1930’larda yeni Türkiye Devleti dili devirmeye karar verince, Türk dili üzerine yazdığı makalelerle dikkat çeken Martayan Türkiye’ye davet edilmiş. Ancak Türkiye vatandaşlığından çıkartılmıştır. Elindeki “vatansız” belgesiyle ortalıkta geziyordur. Emir büyük yerden olunca o belgeye vize vurulur, eline de “Mustafa Kemal’in özel davetlisidir. Gereken kolaylık gösterilsin.” ibaresi tutuşturup, İstanbul’un yolunu tutar.

Özel davetli olarak katıldığı 1. Türk Dili Kurultayı’nda çalışmalarını ve yapılabilecekleri sunmuş ve çok beğenilmiş. Bu günden sonra Martayan hayatını Türk diline adamış. Ancak, Türk Dil Kurumunun kurucu başkan sıfatı uygun görülmemiş kendisine. Baş uzman yapılmış. Türk Ansiklopedisi’nde baş danışmanlık da yapmış.

Eh bu kadar çok Türk ‘bir şeyleri’yle uğraşan adamın da adı Martayan kalmaz ya. Mustafa Kemal kendisine mesleğine uygun Dilaçar soyadını bahşetmiş. Önce Agop Dilaçar olmuş, sonra A. Dilaçar’a dönüştürülmüş. 1979’da vefatını haber veren TRT kendisini Adil Açar diye sunmuş, olmuş bitmiş. Ama kendisine bahşedilen bu ‘hediye’nin altında kalmamış Martayan. O da Mustafa Kemal’e Atatürk soyadını önermiş.

Martayan dillere sevdalıymış sadece. Ermenice, Türkçe, İngilizce dışında Azerice, Uygurca, Osmanlıca, Latince, Yunanca, Almanca, Rusça ve Bulgarca ile de ilgilenmiş. Türkçe’ye olan özel ilgisini doğduğu toprakların maharetinden mi, zorunda kaldığından mı, zamanın ruhundan mı bilinmez ama kullandığı dili, biraz da teşvikle, kalıba sokmak için uğraşmış didinmiş. Kendisi Hagop Martayan’dan Adil Açar’a dönüştükçe, Türkçe’yi durağan kılabilmek için çalışmış. Bildiği onca dile rağmen çok dilli olamamış, diller arası geçişkenliği ve esnekliği görmemeyi seçip hem Türkçeye ‘yabancı’ kaynaklardan giren kelimeleri, değiştirme yoluna gitmiş, hem de “bütün dillerin ortak atası Türkçe’dir” diyen bir teoriye gözü kapalı destek vermiş senelerce. Ama ‘güneş’ ölünce teorinin de ömrü uzun soluklu olmamış.

Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki Türkçe hocalarına göre “hocaların hocası” Dilaçar, Türkçe eğitiminde dili doğaçlama öğrenmiş çocukların Türkçelerinin şekillendirilmesi, kurallara oturtulması ve geliştirilmesini temel gaye edinmiş dil eğitiminde. Ancak dil kıvraktır, durduğu yerde durmaz. Ömrünü adayıp, yeniden yaratmaya çabaladığı Türkçeye, şimdi ‘agopça’ ve yahut ‘uydurukça’ deniyor. Bir de Şişli’de bir sokağı var: “A. Dilaçar Sokağı”. Devlet bildiği şekilde ‘isimsiz’ kahramanını ödüllendirmiş; adını saklayarak.

Bir burjuva olarak Orhan Pamuk (14.9.2012-Agos)

Valikonağı Caddesi’nin sonundan itibaren “buraların bağ bahçe” olduğu dönemler, apartmanlar yeni yeni, konaklar ha yıkıldı ha yıkılacak devrinde geçen çocukluk; Robert Kolej; yüksek gürültülü Amerikan arabalarıyla piyasa yapan gençler ile dört duvar arasında baba yadigarı bin kadar kitapla geçen ikilemde kalmış bir gençlik; mimarlık eğitimi, gazetecilik eğitimi, eve kapanış; kendini döve döve yazar yapmak; New York’ta üç yıl; Rüya; prix de la découverte Européenne; Nobel; “Orhan Pamuk akıllı olsun”; yarım New York yarım İstanbul…

Orhan Pamuk en başta romancıdır, çoğunlukla birinci tekil şahıstır, ‘ben’dir. Biraz çekirdek aile, Nişantaşılı, çevresince burjuva.

Romancıdır. Ressam olacakmış da –basite indirgeme mazur görülsün– ‘kız meselesi’nden girdiği bunalımdan romancı olarak çıkmış. Çok öfkelenmiş çevresine. Metinlerinde bu öfkenin yansımaları çoğu zaman kendini hissettirir. Aynı hoca’nın aynada kendisi olan köle olması gibi, Pamuk da kitaplarında Nişantaşılı olur, burjuva olur, Orhan olur, ya da Şevket ve Şekure.

Konuşurken yazdığı kadar rahat değildir, heyecanlanır, tahtaya kalkınca eli ayağına dolaşır, bilmediği yerden soru gelince sesi titrer. Ama sihirli aynasıyla üstesinden gelir her şeyin, bildiği yere çeker soruyu ve Nişantaşı’ndan, çevresinden, alışkanlıklarından, ihtiyaç dahilindeAlaaddin’in Dükkanı’ından bahseder.

Benimki de iş! Her kitabında ‘ayna’ya bakan adamın sırrını bulandırmaya çalışıyorum beyhude.

En son aynada burjuvazi göründü. Türkiye burjuvazisinin –belki de sadece Nişantaşı’nın– burnu büyüklüğünden, kibrinden, yukarıdan bakışından dem vurdu Pamuk. Türkiye’nin Avrupa’ya en dönük kesimini bir Avrupa gazetesine verdiği röportajda “havalı” ve “egoist” olmakla eleştirirdi, kendini de çok ayrıştırmadan. “Onların yaşamı benim de yaşamım. Aynı sınıftan, aynı sokaktanız. Alışkanlıklarımız aynı.”

Hoca, köleye değil de kendine saydırıyor sanki. Pencereden bakarken de aynaya bakıyor aslında, sürekli kendini görüyor. Egoistlik değil de sağlıklı bir mazoşizm durumu.

Kimine göre burjuvazi Türkiye’de geç gelişmiş. Her şeyde olduğu gibi, Türkiye burjuvazide de Avrupa’yı geriden takip ediyormuş, biraz da taklit ederek... Nihayetinde, eklektik yapıda belki biraz oryantal bir burjuva sınıfı doğmuş Türkiye’de. Kimisi de Türkiye’de burjuva diye bir sınıf bile olmadığını iddia ediyor, çünkü genel kanı burjuvazinin devleti şekillendirdiği öngörüsüyle yola çıkıyor. Halbuki Türkiye’de devlet burjuvaziyi biberonla besliyor. Sonra koruyucu bir anne gibi peşini bırakmıyor, her giydiğine karışıyor, eğer sözünü dinlemezse gece yatağın altından öcüler çıkar diye korkutuyor. Bazan da Türkiye’de burjuvazinin ne olduğu ya da olmadığı ağır karmaşaya sebep oluyor. Büyük bir holding patronu “Ben anlamam ki, onlar büyük adamların işi” diyerek ağzının payını veriyor soranlara.

İşte bu anlam çoğulluğu/karmaşası içinde Orhan Pamuk, belki de burjuva olmanın tam karşılığını veren nadir insanlardan biri olarak, kendi gibi olduğunu düşündüklerinin bir eleştirisini yapıyor. Kendini tekrarlama riskini alarak hep söylediği şeyi bir daha söylüyor. Ama görünen o ki kendi söylediğini sadece kendi dinliyor.

Lanetle Nimet Arasında (12.10.2013-Agos)

“Ve kadın yılana dedi: Bahçenin ağaçlarının meyvelerinden yiyebiliriz, fakat bahçenin ortasında olan ağacın meyvesi hakkında Allah: Ondan yemeyin ve ona dokunmayın ki ölmeyesiniz dedi. Ve yılan kadına dedi: Katiyen ölmezsiniz, çünkü Allah bilir ki ondan yediğiniz gün o vakit gözleriniz açılacak ve iyiyi ve kötüyü bilerek Allah gibi olacaksınız. Ve kadın gördü ki, ağaç yemek için iyi ve gözlere hoş ve anlayışlı kılmak için arzu olunur bir ağaçtı ve onun meyvesinden aldı ve yedi ve kendisi ile beraber kocasına da verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı ve kendilerinin çıplak olduklarını bildiler ve incir yaprakları dikip kendilerine önlükler yaptılar”. (Tekvin: 3/2)

Bir meyvenin ettiği haltın sonuçlarını hala çekiyoruz. Hikâye ola ki, meyve güzel ve hoş, hatta bir nimet derecesinde lakin kimi zaman nimet lanete dönüşebiliyor.

Neyse ki, bugün yediğimiz meyveler tanrının bahçesinden çıkanlar değil, bin bir türlü aşıdan geçip ıslah olmuş, lanetten arıtılmış(!) durumdalar, eğer “nimetler mi?” derseniz “Ah nerde o çocukluğumuzun meyveleri” cevabını almak çok zor olmasa gerek.

Havva ile Âdem meyve yiyip cennetten kovulmuş, elma değil. Yasak meyveyi elmaya çeviren Fransızların bu meyve olsa olsa elmadır deyişi. Meyvenin Latincesi pomum, Fransızcaya geçerken pomme olmuş. O da elma demek. Bu günah meyvesini Fransızlar elma diye düşünmüş olsalar da, bir takım kendini bilmez domates olduğunu da iddia eder (bkz.http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=en-tatli-gunah-domates&haberid=4747).

Elma’nın dinsel mitolojiyle bağdaşlaştırılmasının sebebi, hem eski bir meyve olmasından hem de çekici kırmızı renginden olsa gerek. Yakın akrabaları, ayva ve armutla birlikte gülgiller familyasından. Daha birçok meyve var. Çıkış yerlerinin bu yakınlar (Anadolu, Orta Doğu ve ya Mısır) olması akla yatkın.

Diğer eski meyveler erik –ki papaz eriği, canerik, çakal eriği, malta eriği gibi birçok çeşidi var, şeftali, kayısı. Daha sayısını arttırabiliriz. Hepsi gülgiller familyasından. Onların uzaktan akrabaları da kiraz, böğürtlen, dut ve diğer bütün berry ailesi. Gariptir, bunlar da gülgiller familyasından sayılıyor. Bu meyvelerin günaha davet eden yanları elma kadar yok ama çoğunun reçeli veya onlarla yapılan bilumum tatlılar sizi hazdan hazza sürükleyebilir.

Havva’nın yemediği ama günahla iç içe geçmiş bir diğer meyve de üzüm. Üzümün kendisinin günahla doğrudan ilişkisi yok, sorun şaraba dönüşünce çıkıyor, sirke yaparsanız sorun yok. Sonunda başka familyaya adım attık. Üzüm,asmagiller familyasından. Kuzey Hindistan’dan Orta Avrupa’ya kadar geniş bir alanda yetişiyor. Amerika kıtasının da özgün türleri var.

Türkiye’de daha çok meyve olarak değerlendirilse de, Fransa’da yetişen üzümlerin yüzde 90’dan fazlası şaraba, biraz da Bacchus’un yardımıyla, dönüşür. Üzüm kadar, şarap da bayağı eski. Rivayet edilir ki, en namlı sarhoşlardan biri Nuh Peygamber’dir. Benzer yöre mitolojilerinde de şarapla tufan arasında derin bir bağlantı vardır. Sebebi suda boğulmaktansa şarapla boğulmanın daha eğlenceli olmasından kaynaklansa gerek. Nuh Peygamber’den İsa Peygember’e gelinceye kadar şarap daha bir kutsallaşır ve bir anda İsa’nın kanı oluverir.

Yakın Çağ’a kadar şarabın beklemişi makbul değildi. Tahta fıçılarda saklanan şarap havayla teması kesilmediği için birkaç yıl içinde bozuluyordu. Şaraba en büyük iyiliği bu bağlamda Benedikten keşişi Dom Pierre Perignon mantarlı şişeyi bularak yapmıştır.

Hem meyvelerden, hem şaraptan bahsetmek için bir yazı yetmez, haftaya devam. Gönül şarap yapma tarifi de vermek ister, lakin siz midenizin sağlığı ve damak zevkiniz için bir bilene sorun.

Fakir ama gururlu bir mutfak: Cucina Povera (25.5.2013-Agos)

Cucina povera kabaca ya da kibarca fakir mutfağı demek. Bu fakirlik mutfağı, doğuş yeri olan İtalya için utanç içinde saklanacak bir şey olmaktansa, bir övünç kaynağı olmuştur çoğu zaman. Burnu kalkık gurmenin övmeye kalksa aşağılanacağı mutfak; bugün dünyanın en çok yenen, en ücra köşesine gitseniz karşınıza bir anda çıkan, orta halli, ucuz (Türkiye dışında; gariptir Türkiye’de aynı kaderi Çin mutfağı da paylaşmaktadır), bol yemek veren ve dolayısıyla doyuran bir mutfaktır.

Bu haliyle bile cucina povera bir mutfak (cuisine) sayılmamaktadır. İki sebebi olsa gerek. Birincisi, İtalya her ne kadar ulus-devlet görünümlü olsa bile küçük küçük şehirlerden oluşan 200’den farklı dilin konuşulduğu bir kara parçasıdır (İtalyancada bu dillerin adı dialetto yanidiyalekt olsa da, Lecce’de konuşulanın hemen üstündeki Brindisi’de anlaşılmaması bu konuşulanın aynı dilin farklı bir diyalekti olmaktan çok farklı bir dil olma ihtimalini kuvvetlendiriyor). Dolayısıyla, ortak bir mutfaktan bahsetmek çok zor. İkinci olarak, birleşik bir yemek kültürünün daha çok imparatorluklar etrafında kurulup zenginleşmesi (bkz. Fransız, Osmanlı, Çin Mutfağı).

Hemen ikinci noktaya kendim itiraz edeyim: Koskoca Roma İmparatorluğu’nu neden görmezden geliyorum, onların bir mutfağı yok mu? Aslında var, ama yaygın bir pişirme kültüründen bahsetmek zor. Julius ile Octavius, sarayda vakit geçirmekten çok savaşta zaman geçirmeyi sevmiş olacaklar ki, bir saray mutfağı kuramamışlar. Onların eksikliğini halk tamamlamış ve cucina povera Roma’da doğmuş (Roma dışındaki diğer bölgelerin, örneğin Toskana’nın mutfağına cucina povera demek doğru olur mu?).

Her ne kadar temelde un, yumurta ve sudan yapılan çeşitlemelere dayanan hamur işi üzerine eklenen soslarla zenginleşen monoton bir mutfağa benzese de, dana yanağı, ince bağırsak, uykuluk, beyin ve enginar kalbi ile kullanımı, çeşitlemeyi yeterince sağlamış.

Fritti Romana denilen kızartmalar zaten adından da belli, çok fazla Romalı. Çok turistik restoranlara gitmeye uğraşmazsanız, hemen her restoranda var. Beyin, uykuluk gibi sakatatlardan yapılmakta. Ama Roma’nın en meşhuru kuşkusuz Rigatoni con Pajata.

Pajata, yalnızca anne sütüyle beslenmiş dananın bağırsağına verilen isim. Zarı soyulan ve temizlenen bağırsağın, bizdekinin aksine içindeki enzimleri barındıran yarı akışkan şim denen kısmı bırakılır. Temizlenen bağırsaklar 20-25 santim uzunluğunda kesilerek daire şekli oluşturacak şekilde birbirine bağlanır. Bu şekilde bir süre kısık ateşte pişirilip enzimin tadının iyice salması beklenir ki koyu, kremsi bir sos elde edilir. Daha sonra pajatalar marine edilip kızartılarak yenebileceği gibi, tercihen rigatoni denilen silindir şekilli makarna ve klasik domates sosuyla servis edilir. Afiyet olsun.

Ümit Usta’ya ağıt ya da yemek sevinci (9.2.2013-Agos)

Çok sevmiştim bir zamanlar öyle 4 kişilik 6 kişilik değil de bir tencere dolusu dolma yapıp, kalınca parmaklarının yarısından bile ince olan dolmaları dizerken yememek için kendini zor tutan Ümit Usta’yı. Aşçı dediğin böyle olur dolu dolu, yemek yemeyi seven... Ümit Usta vefat etti geçen sene, kalp krizinden, kim bilir belki de televizyondaki yeni yemek kitaplarının yetersizliğinden olsa gerek.

Ümit Ömer Sevinç, 1952 yılında İstanbul’da doğdu. Ümit Usta olarak tanındı. Çocukluğunda önüne koyan her şeyi yer miydi bilinmez ama, sonraları pek yemek seçmez oldu. Yemek seçmemek az mı kaldı ne? Adeta tapardı yemeklere. Aşçılık, yemek eğitimciliği, yemek danışmanlığı yaptı, yemek için yaşadı, yemek yerken öldü.

Yemeğin her türlüsüne önem verdi. Öyle büyük büyük aşçıların küçümseyebileceği tabldot aşçılığı ve soğuk mutfak gibi alanlara özellikle eğildi. Aşçılık ve restorancılığın lüks tüketim için yapılan gösterişli bir performans değil, günlük hayatın en önemli gereksinimini karşılamaya yönelik layıkıyla yapılması gereken bir iş olduğunu anlatmaya çalıştı hep.

Ama sonra çekildi televizyon ekranlarından. Mahrum kaldık içi gide gide, yememek için kendini zor tutarak dizdiği İzmir köfteleri izlemekten.

Artık televizyon kanalları çok daha fazla, sadece yemek üzerine uzmanlaşmış kanal sayısı bile bir elin parmaklarından fazla. Ümit Usta gibi bembeyaz aşçı gömleğini üzerine geçirip program sunan yok. Aşçılar daha bir hip. Ümit Usta’nın peşinden paparazziler koşmazdı ama Jamie Oliver bir Lady Gaga edasıyla paparazzi ordusuyla geziyor. Onun peşinden koşan kameralar yetmiyormuş gibi kendi programları için çalışan kamera ekibi Oliver’ın çocuklarının beşiğinden, karısıyla olan kavgalarına kadar her kareyi çekmeyi ihmal etmiyor.

Ama Sezar’ın hakkı Sezar’a, İngiltere’den çıkan bir aşçıya kimse iyi gözle bakmasa bile lezzet konusunda tartışma yaratmayacak tariflerle, dünyanın en iyi aşçılarından bir Jamie Oliver. Oliver 27 Mayıs 1985 tarihinde İngiltere’nin Essex şehrinde doğdu. Okulu hiç beceremedi, disleksi hastası olduğunu söylese bile, belki sadece okumak istemiyordu, mutfak ona hep daha çekici geliyordu. Bu yüzden olsa gerek imza dağıttığı insanların adını bir saniye sonra unuturken, 1996’da yarattığı bir yemeğin tarifini hiç unutmaması.

Şanslı doğanlardan. Annesi ve babasının yine Essex’teki The Criketers isimli barının mutfağında başladı ilk yemeklerini pişirmeye. Sonra kağıt ve kalem yerine bıçak ve kesme tahtasının kullanıldığı okullar keşfetti, oralarda devam etti eğitimine. Okuldan sonra bir İtalyan restoranında çalışmaya başladı. Kendi uzmanlığını da İtalyan mutfağı diye tanımlasa da İtalya’ya gittiğinde kendini pek de iyi karşılatamaz. Ne de olsa herkes annesinin yemeğini herhangi bir restorana tercih etmektedir.

Çalıştığı restoranda belgesel çeken BBC yönetmenleri, Jamie’nin kamerayla olan yakın arkadaşlığını fark etmiş olsa gerek, daha şef olmadan televizyon yıldızı oldu Jamie 22 yaşında. Sonrasında yürü ya kulum dedi yemek tanrıları ona. Önce dünyayı gezdi yemek yemek için, sonra İngiltere’deki okul mutfağını düzeltmeye çalıştı. Yetmedi Kraliçe’nin mutfağına girdi. Hiç olmasa, kötü mutfağıyla tanınan İngiltere’yi dünyaya restoran ve yemek tarifi ithal eden ülkeler arasına sokmayı başardı.

İngiltere mutfağı bile dünya yemek sahnesindeki yerini alırken, Türkiye coğrafyasından çıkan Ümit Usta’nın o ağzını sulandıran onlarca mutfak kültürü kendi içine kapanık duruyor hâlâ. Kim bilir belki dalak dolması da, topik de, zeytinyağlı sarma da hak ettiği yeri bir gün bulur. O zamana kadar afiyet olsun!

Bir anneanne masalı: Orecchiette (23.3.2013-Agos)

Sürekli tatil reklamlarında gördüğünüz bir Güney İtalya kasabası hayal edin. Masalımız bu şirin kasabada geçmekte. Çiftçilikle geçinen ailenin bütün fertleri daha yeni kiliseden dönmüş, yemek sofrasına oturmuşlar. Masada 93 yaşındaki anneanneden 3 aylık bebeğe kadar irili ufaklı 17 kişi var. Kimin kimin yengesi, kim kimin görümcesi sıkmadan size hikâyeyi anlatayım en iyisi.

93 yaşındaki anneanneye kimse yaşını söylememiş olacak, masanın en konuşkanı, en neşelisi o. Yemek yerken yemek hikâyeleri anlatıyor aileye, en çok da küçük çocuklar dinliyor anneanneyi dört gözle, pardon kulakla dinliyor. Tesadüf olsa gerek anneanne de kulak şeklini andıran orecchiette isimli makarnadan bahsediyor.

Bu başparmağın ucu büyüklüğünde küçük bir kubbeymişçesine görünen makarnalar, kimilerine göre İtalya’nın en fakir bölgelerinden biri olan Puglia’nın lezzet kaynağı. Anneanneye sorsanız nasıl koca kulaklı bir Lecce rahibinin orecchiette’ye ilham olduğuna dair hikâyeler anlatacaktır. Ama Güney Fransa ve Piyemonte’nin kalantorları bu makarnayı kendi zengin mutfak kültürlerinin bir parçası adledecektir. İşi biraz daha uzatırsak Barililer de bu tartışmaya burunlarını sokma ihtiyacı duyabilirler. Kesin olan şu ki benzer makarna yapma şekilleri gemicilerin marifetiyle Güney Fransa, Güney ve Doğu İtalya kıyılarını dolaşmış, kimi zaman Orta Doğu’ya bile uğramıştır. Orecchiette’nin çıkış yerini muğlak olsa bile anneannenin hikâyeleri neredeyse kesin.

Derler ki her kim orecchiette yaparsa koca tencerede kulakçıklar arasında bir tanesi diğerlerinden daha hırçın çıkar. Bütün suyu kendine saklayıp büyür büyür Midas’ın kulaklarını bile geçer. Her kim (en nihayetinde çocuklardan biri) bu devasa orecchiette parçasını bulursa hayatı boyunca iyi şansla kutsanmış olacaktır.

Masanın ucundan biri kendini bilmez anneannenin hikâyesine kıskıs gülse de önce bir çığlık yükselir masanın ortasından. Ufaklıklardan biri bulmuş devasa orecchiette’yi çatalın ucuna takmış anneanneye göstermekte, ağzı kulaklarında... Tam ortam sakinleşir, ufaklık devasa kulağı mideye indirmeye hazırlanırken bu sefer bir çığlık da masanın diğer ucundaki çocukların birinde... Bir devasaorecchiette daha çıkmıştır makarnadan. Anlaşılan bu aile şanslı doğanlardan, kısa süre geçmeden 18 yaşını doldurmamış herkesin tabağında bir dev kulak olduğu anlaşılır. Şimdi kıskıs gülme sırası anneannede...

Bu kadar bahsedip de bir orecchiette tarifi vermeden olmaz. Süpermarkette bulunamayacağına göre makarnayı sıfırdan yapacağız. Tembellik yok. Söz, bütün bu işlem 45 dakikadan fazla sürmüyor.

İlk olarak yarım kilo kadar unu tezgahın üzerine seriyoruz. Ortasına kumdan kale yaparcasına açıyor ve beş yumurtayı üzerine kırıyoruz. Sonra yumurtaları çatal yardımıyla karıştırmaya başlayıp sarılarını beyazlarıyla iyice harmanlıyoruz. Nihayetinde, parmaklarımızın ucuyla unu azar azar yumurtalarla karıştıryoruz. Makarnanın al dante olabilmesi için iyice yoğuruyoruz. En son kulak memesi kıvamına gelince yoğurmayı bırakıyoruz. Sonra oklava yardımıyla börek hamurundan hallice olacak şekilde açıyoruz. Hamurun çok kalın kalmasını istemiyorsak bu işlem için hamurumuzu parçalara ayırabiliriz. Sonundan açtığımız hamuru halı katlarmışçasına yuvarlamaya başlıyoruz. Elde ettiğimiz uzun ince makarna bütününü bir ucundan başlayarak bir bıcak sırtıyla küçük parçalar halinde koparıp, masa üzerinde biraz sürüdükten sonra baş parmağımızın ucu yardımıyla kulak şeklini vererek yenebilecek hale getiriyoruz.

Sosu da size kalmış. Afiyet olsun!